Rekabentuk Jalan Raya: Asas Keselamatan dan Pencegahan Kemalangan

Oleh: Prof Madya Dr Rizal Rahman (Fakulti Rekabentuk dan Senibina, UPM) & Yusof Ghani (Institut Penyelidikan Keselamatan Jalan Raya Malaysia)

Pengenalan

Keselamatan jalan raya merupakan tanggungjawab bersama yang menuntut perhatian serius daripada semua pihak — sama ada kerajaan, sektor swasta mahupun masyarakat umum. Walaupun pelbagai kempen kesedaran dan penguatkuasaan undang-undang telah dilaksanakan, kadar kemalangan jalan raya masih kekal pada tahap yang membimbangkan. Dalam konteks ini, rekabentuk jalan raya yang berkesan menjadi salah satu komponen penting dalam strategi pencegahan kemalangan yang  kurang diberi perhatian.

Menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), dianggarkan hampir 1.2 juta orang terkorban di seluruh dunia pada tahun 2023, angka yang tidak banyak berubah dari tahun ke tahun. Di Malaysia pula, purata 18 kematian dicatatkan setiap hari, dengan jumlah tahunan sekitar 6,500 hingga 7,000 kes, dan hampir 70 peratus daripadanya melibatkan penunggang motosikal.

Selain faktor manusia, rekabentuk persekitaran fizikal jalan raya dan kenderaan memainkan peranan besar dalam meningkatkan tahap keselamatan pengguna. Jenis jalan memberikan risiko yang berbeza kepada pengguna (gambarajah 1). Contohnya, lebih banyak kematian berlaku pada persimpangan berbanding dengan bulatan.  Artikel ini membincangkan bagaimana pendekatan rekabentuk yang holistik dapat membantu mengurangkan risiko kemalangan dan melindungi semua pengguna jalan. 

Gambarajah 1

Sumber: Facebook, Institut Penyelidikan Keselamatan Jalan Raya Malaysia.

1. Rekabentuk Sebagai Langkah Pencegahan Awal

Rekabentuk yang baik mampu mengurangkan risiko kemalangan dengan memastikan struktur jalan sepadan dengan tingkah laku dan keperluan pemandu. Contohnya, selekoh dengan jejari yang sesuai membolehkan kenderaan membelok dengan selamat tanpa terbabas.

Begitu juga dengan penggunaan penghadang keselamatan (guardrail) di kawasan berisiko tinggi seperti tebing curam yang dapat mengurangkan impak kemalangan. Tambahan pula, pencahayaan jalan yang mencukupi pada waktu malam amat penting untuk meningkatkan penglihatan pemandu dan mengurangkan risiko pelanggaran.

Sebagai contoh Jalan Pintasan Rawang -- antara jalan tertinggi di Malaysia -- dibina dengan rekabentuk yang mementingkan keselamatan serta kelancaran perjalanan. (Gambar oleh Yusof Ghani)

2. Kawalan Kelajuan dan Aliran Trafik

Rekabentuk turut berperanan dalam mengawal kelajuan serta mengurus aliran trafik dengan lebih berkesan. Ciri-ciri seperti bonggol jalan, bulatan (roundabout) dan laluan sempit di kawasan perumahan direka untuk memperlahankan pergerakan kenderaan secara semula jadi.

Sementara itu, susun atur simpang dan lorong yang jelas membantu mengurangkan kekeliruan serta pertembungan antara kenderaan. Dalam konteks ini, rekabentuk bukan sekadar membentuk struktur fizikal, tetapi juga berfungsi sebagai alat psikologi yang mempengaruhi tingkah laku pengguna jalan raya.

3. Keperluan Pengguna Rentan 

   Rekabentuk jalan raya moden turut memberi tumpuan kepada pengguna rentan seperti pejalan kaki, penunggang basikal, dan warga emas. Penyediaan laluan pejalan kaki yang lebar, lintasan zebra bersignal dan lorong khas basikal mampu meningkatkan tahap keselamatan golongan ini.

   Selain itu, isyarat lintasan pejalan kaki yang diselaraskan dengan masa lintasan sebenar membantu mengurangkan risiko pelanggaran. Pendekatan ini seiring dengan prinsip “Safe System Approach”, yang mengiktiraf bahawa manusia tidak dapat mengelak daripada melakukan kesilapan, justeru sistem jalan raya perlu direka untuk meminimumkan kesannya daripada kemalangan.

   4. Isyarat Visual dan Rekabentuk Komunikatif

   Rekabentuk juga berfungsi sebagai medium komunikasi visual antara infrastruktur dan pengguna jalan. Penggunaan warna, simbol dan papan tanda yang konsisten serta mudah difahami membantu pemandu membuat keputusan dengan cepat dan tepat.

   Sebagai contoh, papan tanda amaran berwarna kuning menandakan bahaya yang memerlukan perhatian segera, manakala tanda arah yang jelas dan mudah dibaca membantu pemandu menavigasi tanpa gangguan. Kejelasan maklumat visual sangat penting dalam mengurangkan kekeliruan yang boleh membawa kepada kemalangan.

   5. Teknologi dan Rekabentuk Moden

   Kemajuan teknologi turut memberi impak besar terhadap rekabentuk keselamatan jalan raya. Infrastruktur moden kini direka untuk menyokong sistem keselamatan pintar seperti kamera kawalan kelajuan, sensor trafik dan sistem amaran awal.

   Selain itu, konsep “jalan pintar” (smart road) yang sedang dibangunkan membolehkan komunikasi dua hala antara jalan dan kenderaan autonomi (autonomous vehicles), menjadikan persekitaran pemanduan lebih selamat dan efisien. Integrasi teknologi ini bukan sahaja meningkatkan keselamatan, tetapi juga membantu memperkemas sistem pengangkutan negara secara keseluruhan.

   Kesimpulan

   Secara keseluruhannya, rekabentuk merupakan teras utama dalam menjamin keselamatan jalan raya. Ia bukan sekadar memperindah persekitaran atau melancarkan aliran trafik, tetapi juga berperanan melindungi nyawa dan mengurangkan risiko kemalangan.

   Melalui perancangan yang berasaskan sains kejuruteraan, psikologi pengguna dan penerapan teknologi moden yang digembelingkan dengan seni, rekabentuk jalan raya dapat menjadi strategi pencegahan yang paling berkesan — bukan hanya untuk mengurangkan angka kemalangan, tetapi juga untuk mewujudkan sistem pengangkutan yang lebih selamat, mampan dan mesra pengguna.

   Rekabentuk yang baik bermula daripada kefahaman terhadap keperluan sebenar manusia sebagai pengguna jalan raya. Sama ada jurutera, perancang bandar, pereka bentuk mahupun pembuat dasar, semua pihak perlu melihat rekabentuk bukan sekadar aspek teknikal tetapi sebagai pelaburan terhadap keselamatan dan kualiti hidup.

   Dengan pendekatan yang berpaksikan data, empati, dan inovasi, sistem jalan raya kita bukan sahaja dapat berfungsi dengan cekap, tetapi juga lebih manusiawi — kerana setiap nyawa di jalan raya amat bernilai.

    

Date of Input: 12/11/2025 | Updated: 14/11/2025 | marini